रमाबाई आंबेडकर

रमाबाई का जन्म एक गरीब परिवार में हुआ था। उनके पिता भिकु धुत्रे (वलंगकर) व माता रुक्मिणी इनके साथ रमाबाई दाभोल के पास वंणदगांव में नदीकिनारे महारपुरा बस्ती में रहती थी। उन्हेॅ ३ बहिणें व एक भाई - शंकर था। रमाबाई की बडी बहन दापोली में रहती थी। भिकु दाभोल बंदर में मछलिओं से भरी हुई टोपलिया बाजार में पोहचाते थे। उन्हें छाती का दर्द था। रमा के बचपन में ही उनकी माता का बिमारी से निधन हुआ था। माता के जाने से बच्ची रमा के मन पर आघात हुआ। छोटी बहण गौरा और भाई शंकर तब बहूत ही छोटे थे। कुछ दिन बाद उनके पिता भिकु का भी निधन हुआ। आगे वलंगकर चाचा और गोविंदपुरकर मामा इन सब बच्चों को लेकर मुंबई में चले गये और वहां भायखला चाळ में रहने लगे।

सुभेदार रामजी आंबेडकर यह अपने पुत्र भीमराव आंबेडकर के लिए वधू की तलाश कर रहे थे। वहां उन्हे रमाबाई का पता चला, वे रमा को देखने गये। रमा उन्हें पसंद आई और उन्होंने रमा के साथ अपने पुत्र भीमराव की शादी कराने का फैसला कर लिखा। विवाह के लिए तारिख सुनिश्चित कि गई और अप्रैल १९०६ में रमाबाई का विवाह भीमराव आंबेडकर से सपन्न हुआ। विवाह के समय रमा की आयु महज ९ वर्ष एवं भीमराव की आयु १४ वर्ष थी और वे ५ वी अंग्रेजी कक्षा पढ रहे थे।

माता रमाबाई यशवंत की बीमारी के कारण हमेशा चिंता में डूबी रहती थीं, परंतु फिर भी वह इस बात का पूरा  ख्याल रखती थीं कि बाबासाहेब के कामों में कोई विघ्न न आए और उनकी पढ़ाई खराब न हो। माता रमाबाई  अपने पति के प्रयत्न से कुछ लिखना पढ़ना भी सीख गई थीं। साधारणतः  महापुरुषों के  जीवन  में यह एक  सुखद  बात होती रही है कि उन्हें जीवन साथी बहुत ही साधारण और अच्छे मिलते  रहे।बाबासाहब भी ऐसे  ही  भाग्यशाली  महापुरुषों में से एक थे, जिन्हें रमाबाई जैसी बहुत ही नेक और आज्ञाकारी जीवन साथी मिलीं। रमाबाई प्रायः बीमार  रहती थीं। बाबासाहेब उन्हें धारवाड भी ले गये। परंतु कोई अन्तर न पड़ा।बाबासाहब के तीन पुत्र  और एक पुत्री  देह  त्याग चुके थे। बाबासाहब बहुत उदास रहते थे।27 मई 1935 को उन पर  शोक और दुःख का  पर्वत ही टूट  पड़ा। उस दिन  नृशंस  मृत्यु ने  उनसे  उनकी पत्नी रमाबाई को छीन लिया। दस हजार  से अधिक लोग  माता  रमाबाई  के परिनिर्वाण में शामिल हुए।

बाबासाहेब का अपनी पत्नी के साथ अगाध प्रेम था। बाबसाहेब को विश्वविख्यात महापुरुष  बनाने में रमाबाई  का  ही साथ था। रमाबाई ने  अति निर्धनता  में भी बड़े संतोष  और धैर्य  से घर का निर्वाह किया  और प्रत्येक कठिनाई  के समय बाबासाहेब का साहस बढ़ाया। उन्हें रमाबाई  के निधन का इतना धक्का पहुंचा कि  उन्होंने अपने  बाल  मुंडवा लिये।  वह बहुत उदास, दुःखी और परेशान रहते थे। वह जीवन साथी जो गरीबी और  दुःखों के समय  में  उनके साथ मिलकर संकटों से जूझता रहा था और अब जब की कुछ सुख पाने का समय आया तो वह सदा के लिए बिछुड़ गया।

रमाताई  सदाचारी और धार्मिक प्रवृति की गृहणी थी।  उसे पंढरपुर जाने की बहुत इच्छा रही। महाराष्ट्र के पंढरपुर में विठ्ठल-रुक्मणी का प्रसिध्द मंदिर है। मगर, तब हिन्दू-मंदिरों में अछूतों के प्रवेश की मनाही थी। आंबेडकर, रमा को समझाते कि ऐसे मन्दिरों में जाने से उनका उध्दार नहीं हो सकता जहाँ, उन्हें अन्दर जाने की मनाही हो। मगर, रमा नहीं मानती थी।  एक बार रमा के बहुत जिद करने पर बाबा साहब पंढरपुर ले ही गए। किन्तु , अछूत होने के कारण उन्हें मन्दिर के अन्दर  प्रवेश नहीं करने दिया गया था। विठोबा के बिना दर्शन किये ही उन्हें लौटना पड़ा।

भीमराव आम्बेडकर का पारिवारिक जीवन उत्तरोत्तर दुःखपूर्ण होता जा रहा था। उनकी पत्नी रमाबाई  प्रायः बीमार  रहती थीं। वायु-परिवर्तन के लिए वह पत्नी को धारवाड भी ले गये, परंतु कोई अन्तर न पड़ा।भीमराव आम्बेडकर  के तीन पुत्र और एक पुत्री देह त्याग चुके थे। वे बहुत उदास रहते थे। 27 मई, 1935 को तो उन पर शोक  और दुःख  का पर्वत ही टूट पड़ा। उस दिन नृशंस  मृत्यु ने उनसे पत्नी रमाबाई को भी छीन लिया। दस हज़ार  से अधिक लोग  रमाबाई की अर्थी के साथ गए। डॉ. आम्बेडकर की उस समय की मानसिक अवस्था अवर्णनीय थी। उनका अपनी  पत्नी के साथ अगाध प्रेम था।उनको विश्वविख्यात महापुरुष बनाने में रमाबाई का ही साथ था। रमाबाई ने अतीव  निर्धनता  में भी बड़े संतोष और धैर्य से घर का निर्वाह किया और प्रत्येक कठिनाई के समय उनका साहस बढ़ाया।उन्हें रमाबाई के निधन का इतना धक्का पहुंचा कि उन्होंने अपने बाल मुंडवा लिये। उन्होंने भगवे वस्त्र  धारण कर  लिये और गृह त्याग के लिए साधुओं का सा व्यवहार अपनाने लगे।वह बहुत  उदास, दुःखी और परेशान रहते थे। वह जीवन साथी  जो ग़रीबी  और दुःखों के  समय में  उनके साथ  मिलकर संकटों से  जूझता रहा और  अब जब  कि कुछ सुख पाने का समय आया तो वह सदा के लिए बिछुड़ गया।

         ****************************

धम्म म्हणजे काय?

धम्म म्हणजे काय?

धम्म हा पाली भाषेतला शब्द आहे. जसा संस्कृत मध्ये  धर्म तसा पाली मध्ये  धम्म. 

परंतु भगवान बुद्धांनी सांगितलेला धम्म हा ब्राह्मण धर्माच्या बिलकुल उलट आहे. ब्राह्मण धर्म हा अद्यात्मावर आधारलेला आहे आणि बौद्ध-धम्म हा विज्ञानावर उभा आहे.

धर्म माणसाला दैव-वादी बनवतो; तर धम्म माणसाला आंतरिक मनोबल प्रदान करतो. 

धम्म म्हणजे सामाजिक विज्ञान. धम्म म्हणजे सामाजिक क्रांती. धम्म म्हणजे सामाजिक बांधिलकी, धम्म म्हणजे सामाजिक आत्म-सम्मान!

लोक धर्मांध होवु शकतात परंतु धम्मांध होवु शकत नाहीत. कारण धम्म माणसाला विज्ञानवादी बनवतो. धम्माचे पालन केल्याने लोकांचे डोळे उघडतात. नैतिकते वर आधारित समाज रचना होते. लोक जागृत होतात. अन्याय सहन करत नाहीत कारण त्यांच्या कडे सम्यक दृष्टी असते. अन्याया विरुद्ध लढण्यास तयार होतात. बंधु-भाव निर्माण होतो. प्रेम-जिव्हाळा निर्माण होतो. याच प्रेमाचे रुपांतर सामाजिक संरक्षणात होते. 

धम्मा मुळे लोक समाजाच्या उद्धारासाठी सतर्क व कार्यरत राहतात.

धम्म पाळणारे लोक सामाजिक अभ्यास करतात. जर त्यांना समता, स्वातंत्र्य, न्याय आणि बंधु-भाव या तत्वांचा समाजा मध्ये अभाव आढळला तर ते सम्यक दृष्टि वापरुन ही बुद्ध-तत्वे सामाजात पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी प्राण पणाला लावतात.  

धर्मांधता म्हणजे धर्मासाठी काही पण करणे. धर्माचा गर्व बाळगणे, पुजा-पाठ करणे, जातियता पाळणे, व्रत-वैकल्य पाळणे. ज्या गोष्टी स्वार्थासाठी आहेत त्या सर्व करणे, धर्मासाठी माणुसकी विसरुन इतर धर्मियांना त्रास देणे.

त्याच प्रमाणे धम्मांधता म्हणजे बौद्ध-धम्मा साठी काही ही करणे. अंद्धश्र्द्धाळु होवुन पुजा-पाठ करणे, धम्माची शिकवण अमलात न आणने (धम्म को मानते है; धम्म की नही मानते), आप-आपसात भेद-भाव करणे, गट-तट निर्माण करणे, स्वार्थासाठी समाजाला धोका देणे, बौद्ध-धम्मा बद्धल गर्व बाळगणे, बुद्धाला देव माणुन त्यांची पुजा करणे, बौद्ध-धम्मा बद्धल कोणी चुकीचे बोलले की त्याचे अद्न्यान न मिटवता त्याच्यावर प्रहार करणे, हिंदु-लोकांवर बौद्ध-धम्म जबरदस्तीने लादणे वगैरे म्हणजे धम्मांधता.

असा खोटा धम्म किंवा धर्म पाळणारे स्वता:ला उच्चभ्रु समजतात. अज्ञानी किंवा निरागस लोकांना ते गुलाम समजतात. त्यांना वाटते की ते धम्माचे पालन करतात म्हणुन ते महान आहेत व इतर जे पालन करत नाहीत ते मुर्ख आहेत. 

हा पूर्वाग्रह समाजासाठी धोकादायक आहे. जर तुम्ही धम्म पाळता तर इतरांनी सुद्धा तो पाळला पाहीजे या साठी तुम्ही प्रयत्न केले पाहीजे. लोकांना हीन वागणुक देवुन तुम्ही स्वता: धम्माचा अवमान करता. सामाजिक विषमता पाळता. मग हिंदु धर्मा मधे आणि तुम्ही पाळत असलेल्या धम्मा मधे काय फरक?

बौद्ध-धम्मात असे काही ही करणे चुकीचे आहे. धम्म म्हणजे बौद्ध लोकांची अस्मिता. तो बदनाम होता कामा नये.

धम्म हा माणसासाठी आहे माणुस धम्मा साठी नाही असे बाबासाहेबांनी प्रखरशाने सांगितले आहे.

बुद्धाने सुद्धा त्यांचा धम्म कोणावर लादला नाही.बुद्धिच्या कसोटी वर तपासुन मग स्विकारा असे सांगितले आहे. 

बौद्ध-धम्म तर्क करावयस लावतो. सामाजासाठी जे योग्य आहे तेच करावयास सांगतो. सामाजिक अज्ञान दूर करण्यास सांगतो. समाजाला सुज्ञानी बनवण्यास सांगतो.

समाजाच्या कल्याणासाठी जे काही करतो तोच खरा घम्म. 

जर बौद्ध-धम्मातील लोक धम्मांध होत असतील तर ते खोट्या बौद्ध-धम्माचे पालन करत असावेत किंवा त्यांना धम्म म्हणजे काय याची खरी ओळख नसावी. 

बौद्ध-धम्म म्हणजे अधम्माविरुद्ध लढा. अधम्म म्हणजे सामाजाचे होणारे अर्थिक, मानसिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक शोषण. या शोषणा विरुद्ध, या अन्याया विरुद्ध जर आपण लढलो नाही तर आपल्याला मिळालेल्या बौद्ध-धम्माचा उपयोग तो काय??

धम्म म्हणजे वैचारिक लढा. धम्म सांगतो बुद्धिला शरण जा! कारण बुद्धी वापरल्याने सामाजिक आजार शोधता येतो व त्यावर उपाय सुद्धा करता येतो. धम्म सांगतो धम्माला शरण जा म्हणजेच लोक-कल्याणाच्या मार्गावर चाला. धम्म सांगतो संघटित रहा म्हणजेच समाजाचे रक्षण करा; न्याय व समतेसाठी एकत्र येवुन संघर्ष करा.

“Give a man a Fish, and you feed him for a day; show him how to catch fish, and you feed him for a lifetime”. 

वरिल म्हणी मध्ये धम्म लपलेला आहे. एखाद्या व्यक्तिला तुम्ही दान करा; तो धर्म आहे. परंतु त्याच व्यक्तिला तुम्ही उपजिविका कशी कमवायची याचे ज्ञान द्या, त्याच्या मधे आत्मविस्वास व स्वाभिमान निर्माण करा. तो जीवन भर भिक न मागता सम्यक मार्गाने स्वता:चे पोट भरण्यास तत्पर होईल. याला समाज प्रबोधन म्हणतात! यालाच धम्म म्हणतात. 

लोकांच्या मुलभूत विचारांत अमुलाग्र बदल घडवुन आणने म्हणजे धम्म.

बुद्धाने सुद्धा लोकांमधील न्युनगंड काढण्यासाठी काही मार्ग आखुन दिले आहेत. या मार्गांचा आपण जर सखोल अभ्यास करुन अवलंब केला तर आपण नक्कीच स्वाभिमानी जीवन जगु. 

अत्त-दीप-भव: म्हणजे न्युनगंड त्यागुन स्वता: स्वता:चा मार्ग-दाता व्हा! आत्मसन्मान जाग्रुक करा! स्वाभिमानी व्हा! जाग्रुत राहुन सद्धम्माचा प्रचार प्रसार करा.

बाबासाहेबांनी आपल्याला बौद्ध-धम्मच दिला कारण लोकांचा ब्राह्मण धर्मा मुळे खचलेला स्वाभिमान बौद्ध-धम्माच्या पालन करण्याने पुन्हा जागृत होवु शकतो अशी त्यांची खात्री होती. जेंव्हा लोक स्वाभिमानी होतात तेंव्हा त्यांना कोणी ही हीनवू शकत नाही. ते सर्व समाजाचे रक्षणकर्ता होतात. जागृत समाजाला कोणी ही फसवु शकत नाही.

 ‘गुलामाला गुलामगिरीची ‘जाणीव करुन द्या’ म्हणजे तो बंड करुन उठेल’ असा संदेश बाबासाहेबांनी आम्हाला दिला. अशी ‘जाणीव’ करुन देणे म्हणजेच धम्म. 

बौद्ध-धम्मा मुळे आम्हाला ज्ञान मिळाले आणि त्या ज्ञानाने आम्ही आमची गुलामी ओळखली. गुलामी ओळखुन आम्ही गप्प नाही बसलो तर वेग वेगळ्या संघटनां मार्फत आम्ही आमच्यावर होणार्या अन्याया विरुद्ध बंड करत आहोत. 

परंतु एक वर्ग असा निर्माण झाला आहे जो बुद्धाला देव मानतो आणि धम्माला अध्यात्म मानतो. अन्याया विरुद्ध लढणे तर दुरच, त्यांना अन्याय म्हणजे काय याची भनक सुद्धा नसते.

अष्टांगिक मार्ग, प्रज्ञा-शिल-करुणा, अत्त-दीप-भव: अशा अनेक बुद्ध वचनांचे या लोकांना ज्ञान नसते.

अशा लोकांचे मुख्यत: प्रबोधन होणे गरजेचे आहे. सिद्धार्थ गौतम बुद्धाचा खरा इतिहास त्यांना पटवुन दिला पाहिजे. बौद्ध-धम्म हा विज्ञानवादी कसा हे त्यांना पटवुन दिले पाहिजे. 

बुद्धाने ब्राह्मणवादी व्यवस्थे विरुद्ध लढा देवुन भारतात समता व न्याय प्रस्थापित केले हे या लोकांना पटवुन दिले पाहिजे. या सर्व गोष्टिंची त्यांना ‘जाणीव’ करुन दिली तरच ते बंड करुन उठतील. नाही तर बौद्ध धम्मा मधे ते हिंदु-धर्म घुसवुन बौद्ध-धम्माला संपवतील. 

जर लोक बुद्ध-धम्मा मधे अंधश्रद्धा पाळत असतील व तेव्हढ्यासाठीच बौद्ध-धम्माचा वापर करत असतील तर बाबासाहेबांचा हा गाढा खूप मागे जाईल यात तीळ मात्र शंका नाही; कारण अंधश्रद्धा आणि हिंदु-धर्म हे ब्राह्मणवाद्यांचे मुख्य हत्यार आहेत. 

बुद्ध-धम्माची व्याख्या स्वता: भगवान गौतम बुद्धाने खालील प्रमाणे केली आहे:

‘बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय, लोकनुकंपाय, हिताय, सुखाय, आदी कल्याण, मध्य कल्याण, अंति कल्याण’

याचा अर्थ बौद्ध-धम्म हा वयक्तिक नसुन तो समाजाचे हित साधणारा मार्ग आहे. लोकांचे प्रश्न सोडविणे हाच बौद्ध-धम्माचा मुख्य हेतु होय! 

आपण धम्मांध होउन बौद्ध-धम्म फक्त स्वता:पूर्ता मर्यादित ठेवला आहे. स्वता: पुर्ता मर्यादित म्हणजे धम्म पाळुन ‘बुद्ध-क्रुपेने’ स्वार्थाची अपेक्षा करणे. समाजाचे प्रश्न विचारात न घेणे. समाजाच्या उत्थाना साठी न झटणे. 

स्वता: पूरता बौद्ध-धम्म मर्यादित ठेवणे म्हणजे बौद्ध-धम्माचा र्हास होय! 

धम्म कार्य म्हणजे समाज कार्य. समाज कार्य म्हणजे देश-भक्ति. 

खर्या बौद्ध-धम्माचा जेव्हडा प्रचार-प्रसार होईल तेव्हडा आपला देश प्रगत होईल.

समाजाच्या हिता साठी, समाजिक शोषणा विरुद्ध जो बंड करतो आणि जो समाजासाठी आपले तन-मन-धन अर्पण करतो तोच खरा बौद्ध-धर्मिय! तोच खरा बुद्धिस्ट! 

“बौद्ध धम्म तीन सिद्धांताची दीक्षा देतो; प्रज्ञा, करुणा आणि समता. बौद्ध धम्म जागातील शोषण थांबवू शकतो. माझा असा विश्वास आहे की, एक दिवस मानवतेच्या रक्षणासाठी केवळ भारतच नव्हे तर सारं जग बौद्ध-धम्माचा स्वीकार करेल”.

- डा.बाबासाहेब आंबेडकर

मुअम्मर गद्दाफी

गरीब खानाबदोश पशुपालक के घर मुअम्मर गद्दाफी का जन्म हुआ. मुअम्मर गद्दाफी का बचपन बेहद गरीबी में बिता. उन्होंने एक इंटरव्यू में कहा था कई कई दिन तक ऊंट का दूध पीकर गुजारना पड़ता, कृषि करना भी चाहो तो पानी नही था !

गरीब पशुपालक के बेटे मुअम्मर गद्दाफी ने सत्ता संभालते ही लीबिया में मौजूद सभी देसी विदेशी तेल कंपनियों का राष्ट्रीयकरण कर दिया. उनके इस कदम से उन्होंने पूरी दुनिया को एहसास दिला दिया लीबिया की नई सरकार लोककल्याणकारी सरकार है !

सरकारी नव निर्मित कंपनी National Oil Corporation ऑफ Libya ने अपने देश के तेल को ऊंचे दामों में बेचना शुरू किया. WTO वर्ल्ड बैंक अमेरिका ब्रिटेन और फ्रांस को की नींद हराम हो गई !

वर्ल्ड बैंक ने समझाया हम सहायता देंगे, लेकिन तुम तेल कंपनियों का राष्ट्रीयकरण रद्द कर दो. मुअम्मर गद्दाफी नही झुके, तेल की कमाई से उन्होंने लीबिया को एक समृद्ध देश बना दिया !

1) सभी बच्चों को मुफ्त शिक्षा, जो अनिवार्य थी !

2) वर्ल्ड क्लास यूनिवर्सिटी निर्माण किया. जिसमे बेहद सस्ती दरों पर शिक्षा उपलब्ध थी !

3) शहरों में उच्च स्तरीय सरकारी अस्पतालों का निर्माण किया. ग्रामीण इलाकों में जहां दूर दूर तक स्वास्थ्य सेवाओं का का नामो निशान नही था, वहां क्लीनिक शुरू की !

4) महिलाओं को उन्होंने काफी अधिकार दिए. पुरषों के समान नौकरी करने का और सैलरी पाने का अधिकार मिला !

5) बाल विवाह पर प्रतिबंध लगाकर, दंडनीय अपराध बना दिया !

6) जिनके पास खुद के मकान नही थे या वे झुग्गी बस्तियों में रहते थे. ऐसे लोगों को मुअम्मर गद्दाफी की सरकार ने मुफ्त आवास योजना लागू कर घर बनाकर आवंटित किए !

7) कुदरत ने लीबिया को तेल बहुत दिया लेकिन पानी नही दिया. पानी की बहुत किल्लत थी. मुअम्मर गद्दाफ़ी के नेतृत्व में लीबिया ने दुनिया का सबसे बड़ा मानव निर्मित नदी का निर्माण किया. विशाल कार्य पांच फेज में बना जिसका पहला फेज 1989 में पूरा हुआ और आखरी 2007 में.

वर्ल्ड बैंक ने कहा हम पैसा लगते हैं इस परियोजना में, मुअम्मर गद्दाफी ने इनकार कर दिया. पूरी परियोजना में लीबिया का पैसा लगा. 1600 किलोमीटर लंबी मैन मेड रिवर में 2820 किलोमीटर लंबी पाइप लाइन लगी. 400 के करीब बड़े कुएं खोदे गए. नए नए पानी का के स्रोत की तलाश हुई. मुअम्मर गद्दाफी ने इस दुनिया का आठवां अजूबा कहा, यह आठवां अजूबा लीबिया को 70% साफ पानी मुहैया कराता है.

इस साफ मीठे पानी ने कृषि उत्पादन को बल दिया. लीबिया लाखों तो नही लेकिन हज़ारों टन फल सब्ज़ी अनाज का उत्पादन करने लगा !

लेकिन WTO वर्ल्ड बैंक और अमेरिका लीबिया का समाजवादी विकास पसंद नही आया. मुफ्त शिक्षा सस्ते दामों पर इलाज सुविधा से वर्ल्ड बैंक को सख्त नफरत है. तेल संपदा पर सरकारी अधिकार होना वर्ल्ड ट्रेड आर्गेनाईजेशन को पसंद नही !

लीबिया के तेल संपदा को लूटने के लिए अमेरिका ने मुअम्मर गद्दाफी का 2011 में तख्ता पलट कर दिया. यह तख्ता पलट 1969 की तरह रक्तहीन नही था. इस तख्ता पलट को सीआईए ने क्रांति का नाम दिया. यूरोपीय देशों ने विद्रोहियों को गोला बारूद से लैश किया ताकि मुअम्मर गद्दाफी की हत्या कर लीबिया पर कैपिटलिज्म लादा जाए !

मुअम्मर गद्दाफी को मरे हुए नौ साल हो चुके हैं. आज लीबिया बेहद गरीब देश है. शिक्षा स्वास्थ्य और तेल संपदा  का निजीकरण हो चुका है. अमेरिका की तेल कंपनियां लीबिया के तेल को लूट रही हैं !

एक निजी संस्था के सर्वे रिपोर्ट अनुसार लीबिया की 60% आबादी कुपोषित है !

अगर मुअम्मर गद्दाफी बुरा था, तो क्या उसे सत्ता हटाने वाले अच्छे लोग हैं ?

✍🏻✍🏻Kranti Kumar